Yeni bir il kurulurken yalnızca ayrılan ilçenin kazanımları hesaplanmamalıdır. Geride kalan büyükşehrin gelirleri, hizmet alanları ve mali dengesi de aynı titizlikle değerlendirilmelidir.
Midyat'ın il olması tartışmasında belki de en önemli ve en az konuşulan konu, Mardin Büyükşehir Belediyesinin geleceğidir.
Çünkü Midyat bugün Mardin Büyükşehir Belediyesi sınırları içerisindedir. Dolayısıyla il olması hâlinde yalnızca mülki idare yapısı değil, yerel yönetim sistemi de değişecektir.
Eski mülki idare amiri ve siyasetçi Murat Özkan'ın 100 İl 1000 İlçe projesine ilişkin değerlendirmesinde dile getirdiği gelir kaybı meselesi, bu açıdan üzerinde durulması gereken önemli bir konudur.
Özkan, büyükşehir belediyelerinden ayrılacak ilçelerin ve geride kalan büyükşehirlerin genel bütçe gelirlerinden aldıkları payların etkilenebileceğine dikkat çekmektedir.
Peki, bu nasıl gerçekleşebilir?
5779 SAYILI KANUN NE DİYOR?
Belediyelere ve il özel idarelerine genel bütçe vergi gelirlerinden pay verilmesini düzenleyen 5779 sayılı Kanun, farklı belediye türleri için farklı dağıtım esasları öngörmektedir.
Mevcut düzenlemede genel bütçe vergi gelirleri tahsilatı toplamının:
· Yüzde 1,50'si büyükşehir dışındaki belediyelere,
· Yüzde 4,50'si büyükşehirlerdeki ilçe belediyelerine,
· Yüzde 0,50'si il özel idarelerine
ayrılmaktadır.
Büyükşehir belediyelerine ise ilgili sınırlar içerisinde tahsil edilen genel bütçe vergi gelirlerinin yüzde 6'sı ile büyükşehir ilçe belediyelerine ayrılan payların yüzde 30'u üzerinden gelir aktarılmaktadır.
Burada önemli bir ayrıntı var.
Bu oranlar, ülke çapındaki farklı belediye grupları için oluşturulan gelir havuzlarını göstermektedir. Dolayısıyla Midyat'ın büyükşehir sisteminden çıkmasıyla belediye gelirinin doğrudan üçte bire düşeceği söylenemez.
Gerçek etki, dağıtım formülleri, nüfus, yüzölçümü, vergi tahsilatı ve ilgili diğer mali unsurlar üzerinden hesaplanmalıdır.
MARDİN BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ NE KAYBEDEBİLİR?
Midyat'ın Mardin Büyükşehir Belediyesi sınırlarından ayrılması hâlinde iki önemli değişiklik gündeme gelecektir.
Birincisi, Midyat nüfusu Mardin Büyükşehir Belediyesinin hizmet alanı ve nüfus verilerinden çıkacaktır.
İkincisi, Midyat sınırları içerisinde tahsil edilen ilgili vergi gelirleri, büyükşehir belediyesinin sınır içi vergi tahsilatı hesabında yer almayacaktır.
Ayrıca büyükşehir ilçe belediyelerine ayrılan paylar üzerinden hesaplanan büyükşehir belediyesi payının dağıtım tabanı da değişebilecektir.
Bu durum Mardin Büyükşehir Belediyesinin gelirlerinde azalmaya yol açabilir.
Ancak sadece gelir kaybına bakmak doğru değildir.
Midyat'ın ayrılmasıyla büyükşehir belediyesinin Midyat'taki bazı altyapı, ulaşım, çevre ve diğer hizmetlere ilişkin giderleri de yeni idari yapıya geçecektir.
Dolayısıyla Mardin Büyükşehir Belediyesinin gerçek mali etkisini belirlemek için hem gelir hem gider hesabı yapılmalıdır.
YENİ MİDYAT İLİ NE KAZANACAK?
Yeni il kurulmasıyla birlikte il belediyesi ve il özel idaresi yapılanması gündeme gelebilir.
Yeni il özel idaresi, 5779 sayılı Kanun kapsamında il özel idarelerine ayrılan genel bütçe payından yararlanabilecektir.
Bununla birlikte yeni il, kırsal altyapı, yol, bakım, personel ve diğer hizmet sorumluluklarını da üstlenecektir.
Yeni kaynakların bu sorumlulukları karşılamaya yeterli olup olmayacağı hesaplanmalıdır.
Ayrıca Midyat Belediyesi bugün büyükşehir ilçe belediyesi statüsünde olduğundan, il olmasıyla belediyenin gelir rejimi de değişecektir.
Bu değişimin Midyat Belediyesi açısından kazanç mı, kayıp mı oluşturacağı ancak fiilî bütçe verileri üzerinden belirlenebilir.
BÜYÜKŞEHİR SİSTEMİNİN GELECEĞİ
Bir başka önemli mesele de Mardin Büyükşehir Belediyesinin statüsüdür.
5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 4. maddesi, nüfusu 750.000'den fazla olan illerin il belediyelerinin kanunla büyükşehir belediyesine dönüştürülebilmesini düzenlemektedir.
Ancak bu hüküm, mevcut bir büyükşehir belediyesinin nüfusunun 750.000'in altına düşmesi durumunda statüsünün kendiliğinden sona ereceği anlamına gelmez.
Midyat'ın ayrılması hâlinde Mardin'in yeni mülki sınırları, büyükşehir hizmet alanı ve mali yapısı ayrıca değerlendirilmelidir.
Yeni ilin yerel yönetim modelinin de kuruluş kanunuyla açık biçimde düzenlenmesi gerekir.
MURAT ÖZKAN'IN UYARISI NEDEN ÖNEMLİ?
Özkan'ın dile getirdiği gelir kaybı meselesi, yeni il kurulmasının sadece kazanç üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini hatırlatmaktadır.
Ancak aynı şekilde yeni il kurulmasının mutlaka mali kayıp doğuracağını söylemek de doğru değildir.
Önemli olan, her iki idari yapının gelir-gider dengesini somut verilerle karşılaştırmaktır.
ÇÖZÜM: MALİ GEÇİŞ VE PAYLAŞIM PLANI
Midyat'ın il olması kararlaştırılacaksa şu konular önceden düzenlenmelidir:
· Mardin Büyükşehir Belediyesinin gelir ve gider değişimi.
· Midyat Belediyesinin yeni gelir rejimi.
· Yeni il özel idaresinin mali yapısı.
· Personel, taşınmaz, araç, borç ve alacak paylaşımı.
· Devam eden altyapı ve yatırım projelerinin sorumluluğu.
· Su, kanalizasyon, ulaşım ve katı atık hizmetlerinin devamlılığı.
· Yeni ilin ilk yıllarında ihtiyaç duyacağı yatırım ve geçiş desteği.
Bu hesaplamalar yapılmadan verilecek karar, hem Mardin hem de Midyat açısından belirsizlik oluşturabilir.
SONUÇ
Midyat il olurken Mardin'in kaybetmesi zorunlu değildir. Ancak bunun gerçekleşebilmesi için mali paylaşımın, hizmet sorumluluklarının ve kurumsal geçişin doğru planlanması gerekir.
Mardin de Midyat da aynı bölgenin insanlarına hizmet etmektedir.
Bu nedenle sorumuz şudur:
Yeni bir idari yapılanma, bir tarafın kaybettiği diğer tarafın kazandığı bir sistem olmak zorunda mıdır? Her iki tarafın da gelişmesini sağlayacak bir model oluşturulamaz mı?
Bence tartışmanın en önemli noktalarından biri budur.
Peki, Her İki Tarafın da Kazanabileceği Bir Model Mümkün mü?
Yeni bir idari yapılanma, bir tarafın kaybettiği, diğer tarafın kazandığı bir sistem olmak zorunda mıdır? Mardin'in gelişmesi Midyat'ın önünde bir engel, Midyat'ın il olması da Mardin'in kaybı olarak mı görülmelidir? Bana göre meseleye böyle bir ikilem üzerinden yaklaşmak doğru değildir.
Asıl hedef, her iki şehrin de kendi potansiyelini ortaya çıkarabileceği, kaynakların daha verimli kullanıldığı ve bölgesel kalkınmanın birlikte desteklendiği bir yönetim modeli oluşturmak olmalıdır.
Bu noktada üzerinde durulması gereken alternatiflerden biri de Bütünşehir modelidir. Büyükşehir statüsünde olmayan illerde de il genelini kapsayan, bütüncül bir yerel yönetim yapısının oluşturulmasını öngören bu yaklaşım, mevcut idari sistemin yeniden değerlendirilmesine imkân sağlayabilir.
Elbette böyle bir modelin hukuki, mali ve idari boyutları ayrıntılı biçimde incelenmeli; kırsal yerleşimlerin ihtiyaçları ve yerel yönetimlerin yetki paylaşımı da dikkate alınmalıdır.
Bütünşehir modelini, Midyat ve Mardin açısından ortaya çıkarabileceği fırsatlarla birlikte ayrıca ele alacağım. Çünkü mesele yalnızca yeni iller kurmak değil, şehirlerin ve bölgelerin geleceğini daha doğru bir yönetim anlayışıyla planlayabilmektir.
Sonraki Yazım; Yeni Bir İl Kurmak İçin Neler Hazırlanmalı?
Sağlıcakla Kalın
Next